NUKUU ZA SAYANSI DARASA LA 3
sura ya kwanza
SURA YA KWANZA
DHANA YA SAYANSI
Sayansi ni nini?
Sayansi ni mfumo wa kupata na kuelewa maarifa kuhusu ulimwengu wa asili kwa
kutumia uchunguzi, majaribio, na mantiki. Ni njia ya kutafuta ukweli kwa kuzingatia
ushahidi wa kisayansi, ambapo mawazo yanajaribiwa na kuthibitishwa au kukanushwa
kulingana na matokeo.
Vipengele muhimu vya sayansi ni:
1. Uchunguzi: Kutazama kwa makini matukio ya asili na kukusanya data.
2. Dhana (Hypothesis): Mawazo au maelezo yanayoweza kuthibitishwa kuhusu
jambo fulani lililoonekana.
3. Majaribio: Kupima dhana hizo kwa kufanya majaribio yaliyo na udhibiti ili kupata
matokeo.
4. Uchanganuzi: Kuchunguza matokeo kwa kutumia mantiki, takwimu, na fikra za
kina ili kufikia hitimisho.
5. Uhakikisho: Uwezo wa majaribio au matokeo kurudiwa na wengine na kutoa
matokeo sawa.
Sayansi imegawanyika katika matawi mbalimbali kama vile fizikia, kemia, biolojia, na
jiografia, ambapo kila tawi linaangazia eneo maalum la utafiti.
Fizikia ni nini?
Fizikia ni tawi la sayansi linalochunguza mali, miundo, na harakati za vitu, pamoja na
nguvu na nishati zinazovihusisha. Lengo la fizikia ni kuelewa jinsi ulimwengu
unavyofanya kazi, kuanzia kiwango cha chembe ndogo kama atomu hadi mifumo
mikubwa kama sayari na galaksi.
Mada kuu za fizikia ni pamoja na:
Mwendo na nguvu (Newtonian mechanics)
Nishati na mawimbi (kama mwanga na sauti)
Umeme na sumaku
Fizikia ya atomiki na nyuklia
Fizikia ya hali ya juu (kama relativiti na fizikia ya chembe)
MBI EDUCTIONAL SERVICES AND STATIONERY
0766617162, 0683205565Kemia ni nini?
Kemia ni tawi la sayansi linaloshughulikia utafiti wa vitu (matter), muundo wake, mali
zake, na mabadiliko yanayotokea wakati zinapochanganyika au kugusana. Ni sayansi
inayochunguza jinsi atomu na molekuli zinavyotengeneza vitu vyote tunavyoviona au
kuvihisi.
Mada kuu za kemia ni:
Kemia ya kikaboni: Utafiti wa misombo yenye kaboni.
Kemia isiyo ya kikaboni: Utafiti wa misombo isiyo na kaboni.
Kemia ya viumbehai: Uchunguzi wa michakato ya kemikali inayotokea ndani ya
viumbehai.
Kemia ya hali ya kioevu, gesi, na mango: Uchambuzi wa tabia za vitu katika hali
tofauti.
Baiolojia ni nini?
Baiolojia ni tawi la sayansi linalochunguza uhai na viumbe hai, ikiwa ni pamoja na
muundo wao, ukuaji, kazi, asili, na mwingiliano wao na mazingira. Baiolojia
inachunguza maisha kuanzia kiwango cha chembechembe hadi mifumo mikubwa ya
viumbe.
Mada kuu za baiolojia ni:
Ekolojia: Uhusiano kati ya viumbe na mazingira yao.
Jenitiki: Uchunguzi wa jeni na urithi wa sifa.
Fisiolojia: Utendaji kazi wa miili ya viumbe hai.
Uainishaji wa viumbe: Kuainisha na kufafanua makundi ya viumbe.
Biokemia: Uchunguzi wa michakato ya kemikali ndani ya viumbe hai.
Kwa ufupi:
Fizikia inahusu nguvu na nishati.
Kemia inahusu muundo na mabadiliko ya vitu.
Baiolojia inahusu viumbe hai na maisha.
Kadri muda unavyosonga, sayansi hubadilika kwa kuingiza uvumbuzi mpya na
kurekebisha nadharia kulingana na ushahidi.
MBI EDUCTIONAL SERVICES AND STATIONERY
0766617162, 0683205565Kwa ufupi, sayansi ni njia ya kuielewa dunia, kugundua sheria za asili, na kutumia
maarifa hayo kuboresha maisha ya binadamu.
Majaribio yanaweza kuhusisha upimaji wa vitu mbalimbali kama vile:
a) Jotoridi
b) Urefu
c) Uzito
– Sayansi hutumika kuelezea jinsi matukio katika mazingira yanavyofanyika.
Mifano ya matukio hayo ni kama vile:
i. Mvua kunyesha,
ii. Tetemeko la ardhi
iii. Kutokea kwa radi
– Sayansi husaidia kutengeneza vifaa vinavyotumika kurahisisha kazi katika maisha ya
kila siku.
– Sayansi husaidia kutatua matatizo
A B
Kutumia vifaa vya kisayansi
Shughuli zinazohusisha matumizi ya sayansi
a) Mawasilian, mfano kutumia simu
b) Michezo mfano kubembea au kuteleza.
c) Kuunda vitu mbalimbali
d) Kusogeza jiwe kwa kutumia chuma.
Hali za maada
Kuna aina tatu za maada
MBI EDUCTIONAL SERVICES AND STATIONERY
0766617162, 06832055651. Yabisi. Mfano wa yabisi ni jiwe na sukari.
2. Kimiminika. Vimiminika ni kama vile maji na sharubati.
3. Gesi. Mfano wa gesi ni hewa na gesi ya oksijeni.
Yabisi Kimiminika Gesi
Jiwe Maji kwenye jagi Hewa kwenye puto